De reisleider is altijd de baas
Iris Pronk, 2004-05-12 — Trouw, Ontbijtkrant

Het begeleiden van een reis is géén betaalde vakantie. Dat werd pijnlijk duidelijk in de Sierra Nevada, waar vorige week drie Nederlandse toeristen omkwamen. Reisleidster Sonja van Z. (39) kon de ramp niet keren. Wat was precies haar rol? Moet de reisleider professioneler worden?
Sneeuw tot aan de knieën, snijdende wind en veel te dunne kleren. Het zijn slechts drie ingrediënten van een wandelavontuur dat vorige week in een nachtmerrie ontaardde. Elf Nederlandse toeristen en een reisleidster van Intertrek vertrokken op woensdag 5 mei 2004 te voet naar de Spaanse berg Mulhacén (3481 meter). De tragische afloop is bekend: drie van hen stierven nog diezelfde nacht door onderkoeling. De Spaanse onderzoeksrechter heeft reisleidster Sonja van Z. inmiddels in staat van beschuldiging gesteld wegens 'ernstige nalatigheid'.
Wat ging er precies mis tijdens deze barre wandeltocht - en was dat wel haar schuld? Het blijft voorlopig gissen en veel mensen doen dat ook. Sonja van Z. was onverantwoordelijk en eigenwijs, sloeg waarschuwingen in de wind. Dat verkondigden Isabelle Plomp en Tineke van Baar, de twee vrouwen die de groep voortijdig verlieten en op eigen houtje terugkeerden naar het hotel. Maar Sonja van Z. staat juist bekend als een 'erg voorzichtige en zéér verantwoordelijke vrouw', schreef haar familie gisteren in Trouw. Ze kende het gebied niet, maar was wel een heel ervaren reisleidster.
Misschien maakte Sonja van Z. — in het dagelijks leven biologielerares — één cruciale inschattingsfout boven op die berg. Of was het ongeluk het gevolg van een menselijke mix van vergissingen, misstapjes en miscommunicatie binnen de groep. Wilde de één dolgraag naar de top, was de ander overmoedig, verzweeg een derde zijn angstige voorgevoelens en kon de reisleidster zich domweg niet voorstellen dat je tijdens een meivakantie in Spanje ook dóód kunt gaan. Of misschien lag het toch vooral aan het weer, zoals reizigster Eva maandagavond in het achtuurjournaal zei: ,,We werden overvallen, het was gewoon puur de wind.''
De wind of de mens, naar de waarheid wordt nog gezocht. Maar nu al maakt het drama in de Sierra Nevada één ding duidelijk: het begeleiden van reizen is niet iets om vanuit de losse pols te doen. En zeker geen betaalde vakantie, al is het werk nog zo leuk, het weer meestal mooi, de entourage woest of exotisch. De wereld is nog steeds geen vrijblijvend attractiepark, ook al kun je bijna overal topless zonnen, abseilen, groepsgewijs wandelen of er met de bus naar toe. Naar schatting 2500 tot 3000 Nederlandse reisleiders — gemiddeld 25-35 jaar oud — reizen elk jaar met hun groepen door Ecuador, Oekraïne, Sri Lanka, Alaska of Spanje. Bijna altijd gaat het goed en zijn er geen andere problemen dan diarree, een kapotte bus, verloren koffers, overspel of één irritante figuur die de groep domineert. Maar soms, zo bleek dus vorige week, gaat het tijdens een groepsvakantie wel degelijk om leven en dood.
,,Het begeleiden van een reis is leiding geven op een hoog niveau,'' vindt managementtrainer Wout Raadgers. ,,Met je liefde voor land en volk red je het niet.'' Raadgers verzorgt een 4-daagse cursus voor beginnende reisleiders van reisorganisatie Baobab. Hij leert ze managementtrucs en gesprekstechnieken, probeert ze vooral te doordringen van hun rol. Die bestaat uit beslissingen nemen, grenzen trekken, het deëscaleren van ruzies, mensen opvangen en soms corrigeren. Maar ook: reizigers leren omgaan met tegenslagen, als het buiten +45 °C of -15°C is en de truck alweer een lekke band heeft. En tijdens een rollenspel komt ook altijd deze, uit het leven gegrepen situatie terug: een eigenwijze reiziger met een slechte conditie wil per se toch die berg op of die kloof in. Wat moet de reisleider dan doen? Een 'slecht nieuws gesprek' voeren, zegt Raadgers, en de reiziger duidelijk maken dat hij beter in het hotel kan blijven. De reisleider moet alert zijn, snel de juiste afweging maken en zijn zwakste schapen in elk geval waarschuwen: ,,Wij leren een reisleider ook: bij twijfel doe je het dus niet.''
Reisleiders kunnen in crisissituaties verzeild raken en moeten het hoofd dan liefst wel helder houden. René Wiermans (46) zit op dit moment in Yangshuo in Zuidwest-China en heeft al heel wat reizen begeleid. Zijn ergste crisis? ,,Ik zat in 1997 op Sumatra, daar waren toen grote bosbranden. Door de hevige rookontwikkeling kon je amper 100 meter vooruit kijken. Ik heb toen in enkele uurtjes een heel andere reis samengesteld.'' Reisleidster Renilde Huizenga (33) stond voor andere hete vuren: ,,Ik ben met mijn groep in Pretoria, Zuid-Afrika overvallen door mannen met messen op straat. Toen heb ik heel duidelijk gezegd: bij elkaar blijven, rustig blijven, ik voer het woord. In stresssituaties denkt iedereen te weten hoe het moet, maar de groep moet wel hecht blijven. Dat valt niet altijd mee.''
Uit hun eigen ervaringen destilleerden de twee reisleiders enkele gulden regels. De reisleider is de baas, zegt Wiermans. ,,Wat je dus niet moet doen is: meeste stemmen gelden. Jij maakt de beslissing, die laat je niet over aan de groep.'' En de groep blijft altijd bij elkaar, dat is ook zo'n gouwe ouwe: de wolf blijft bij de kudde, zeker tijdens calamiteiten. ,,Er wordt vaak zwaar onderschat wat er tijdens een reis gebeuren kan,'' zegt Huizenga. En ze somt nog wat rampreizen op, uit de praktijk van haar collega-reisleiders: een brandende boot in Mali (de Afrikaanse kok verdronk). Een kano vol toeristen, in gevecht met een nijlpaard. Een busongeluk in Thailand, gijzelingen in Israël en Zuid-Amerika. Stuk voor stuk situaties waarin juist de reisleider verstandig moet manoeuvreren.
Ze zijn dus heel soms, tussen alle voorspelbare excursies door, managers van complexe groepsprocessen. En daarom, vinden Wiermans en Huizenga, is het belachelijk dat Nederlandse reisleiders hun werk onder zulke erbarmelijke omstandigheden moeten doen. René Wiermans en Renilde Huizenga zijn allebei nauw betrokken bij Harmattan, de belangenvereniging van reisleiders. Zij hebben een lange, zwarte lijst van klachten en misstanden in de branche. Om te beginnen deugt de beloning niet: die ligt gemiddeld tussen de 30 en 40 euro bruto per dag. Dat bedrag is gebaseerd op vier reële werkuren per dag, terwijl reisleiders wél 24 uur per dag beschikbaar moeten zijn. En dat 7 dagen per week, vaak drie of vier weken lang. Pensioen, ziekte-, spaar- of vakantiegeld, daar kunnen reisleiders naar fluiten. Wetten voor arbeidsduur, overwerk en minimumlonen? Ze gelden niet in het buitenland. De meeste reisleiders buiten Europa werken daar illegaal, gewoon op een toeristenvisum. En zit het reisseizoen erop, dan wacht thuis de sociale dienst.
,,Het zou me niet verbazen als Sonja van Z. haar spullen zelf moest betalen,'' zegt Wiermans. Hij windt zich ook op over de doorgaans slechte onkostenvergoedingen voor reisleiders. Bergschoenen, aluminiumdekens, stijgijzers, een mobiele telefoon voor noodgevallen: dat soort spullen komt vaak voor rekening van de reisleiders zelf. En ook voor de kosten van EHBO-, lawine- of managementcursussen draaien ze meestal zelf op. ,,Mensen worden ontzettend kort gehouden,'' zegt Wiermans, die namens Harmattan pleit voor een cao en professionalisering van het vak.
De redenering van Wiermans luidt als volgt: als reisorganisaties meer in hun reisleiders gaan investeren, dan blijft de baan ook voor de ervaren collega's aantrekkelijk. Dan stijgt dus de kwaliteit van de reisleiders en wordt de kans op ongelukken wellicht ook kleiner. Harmattan zegt het niet met zoveel woorden, maar suggereert het wel: het Sierra Nevada-drama is ook het gevolg van het amateurisme van de reisorganisatie, het geklungel in de branche. (Reisorganisatie Intertrek was overigens niet bereikbaar voor commentaar.)
,,Een reisleider moet een reis vooraf kunnen lopen'', vindt Wiermans. Dus eerst zelf die berg op, die rivier door, en dan pas met de groep. Maar daar heeft de reisorganisatie meestal het geld niet voor over. En dus maakt Kees-Jan, die het in Thailand zo goed deed, zijn debuut in Indonesië meteen met een groep. En verkent Marieke, die al heel wat huttentochten in Oostenrijk begeleidde, de Franse Alpen pas als zij er in functie is. Daarbij kunnen ze zich beroepen op de draaiboeken van hun voorgangers, maar die zijn meestal 'erg summier', zegt Wiermans.
Reisleiders moeten in de eerste plaats uitstekende sociale vaardigheden hebben, vindt Pieter Tissen van SNP Reizen. ,,Sociale vaardigheden zijn het fundament van alles.'' Hij geeft Wiermans wel een beetje gelijk: ,,Iedereen van tevoren naar het gebied laten gaan is op zich geen slecht idee, maar daar zitten een hele hoop financiële en praktische bezwaren aan.'' En als een reisleider stevig en ervaren is, dan moet hij zich ook in een onbekend gebied kunnen redden. Ervaring met kaart, kompas en groepen telt zwaarder dan geografische kennis van die ene locatie: ,,Als ik moet kiezen tussen een ervaren reisleider en iemand die alleen het gebied kent, dan weet ik het wel, dan kies ik de eerste.''
Tissen heeft wat moeite met de uitspraken van Harmattan: ,,Ze leggen bijna een rechtstreeks verband tussen dit ongeluk en een betere betaling van reisleiders. En dat vind ik gevaarlijk.'' Stel nu dat Sonja van Z. wél eerder in het gebied was geweest. Of dat zij daar onder cao, met een keurig kantoorsalaris had gewerkt. Was dit ongeluk dan niet gebeurd? Tissen durft het niet te zeggen, maar weet één ding wel: ,,De Nederlandse consument is waarschijnlijk niet bereid om meer te betalen. De marges zijn klein, er wordt gestunt, de Nederlandse consument is zuinig.'' Volgens een berekening van Harmattan zou een fatsoenlijke betaling van reisleiders een prijsstijging van zo'n 100 euro per 4-weekse groepsreis tot gevolg hebben. En dat, denkt Tissen, zou voor de Nederlandse vakantieganger wel eens teveel kunnen zijn.
Belangenvereniging Harmattan is niet enorm populair bij de reisorganisaties. ,,Het is een beetje een schopperig clubje,'' zegt Sander van Opstal van Djoser, die overigens wél een voorstander is van een cao voor reisleiders: ,,Dan ben je van al het geneuzel af. Dan trek je de angel uit de concurrentie. Een reisorganisatie kan dat niet in zijn eentje doen.'' Maar ook Van Opstal ziet geen verband tussen de professionalisering van de reisleider en het ongeluk in de Sierra Nevada: ,,Denk maar eens aan een hele ervaren NZH-buschauffeur die in Leiden op straat iemand doodrijdt. Iemand kan heel ervaren zijn maar toch een fatale fout maken.''
Het begeleiden van reizen blijft waarschijnlijk nog wel even een enorm slecht betaalde baan, ondanks de verantwoordelijkheid. Een beetje riskant en misschien wel daarom onverminderd populair onder jonge, avontuurlijke mensen. Eén van hen typeert de charme van het vak zo — www.expeditierobinson.net — : ,,Het is wel een leuk fenomeen, hoor. Bij elke groep denkt men anders over je. Ik heb groepen gehad die me wel konden lynchen (en dan duren 30 dagen errug lang) en ook met precies de zelfde aanpak, zelfde excursies etc. (misschien zelfs wel minder, omdat je die vorige groep nog spuugzat was) en dan dragen ze je op handen. Groepsprocessen zijn ook heerlijk voor een student psychologie.''
http://www.harmattan.nl

Reisnieuws: Reisleidster niet vervolgd voor ramp Spanje
W. Claassen, Reiskrant, vr 30 jul 2004
AMSTERDAM - De Nederlandse reisleidster die op 5 mei jl met een groep wandelaars door het Spaanse berggebied Sierra Nevada trok, zal niet strafrechtelijk worden vervolgd voor de ramp die zich daarna voltrok.Een groep van tien Nederlanders werd tijdens de beklimming van de 3478 meter hoge Mulhacén overvallen door noodweer. Hierbij kwamen twee vrouwen en een man om het leven. Volgens berichten in de Spaanse media wordt de zaak geseponeerd. De ervaren gids zou er volgens de Spaanse politie alles aan hebben gedaan om de barre tocht tot een goed einde te brengen.
Ook zouden de Nederlanders als groep hebben besloten te gaan wandelen en is de reisleidster daarom niet persoonlijk aansprakelijk. 30 juli 2004, dagblad De Telegraaf.

Ontslagen reisleider krijgt flinke afkoopsom.
Reisleiders hebben wel degelijk rechten. Ook als ze werken voor een bedrijf dat in Zwitserland gevestigd is. Dat blijkt uit een ontslagkwestie van een Nederlandse reisleider die werkzaam was voor Hotelplan International. Door een beroep te doen op de flexwet wist hij na ontslag een afkoopsom van zes maanden loon te bedingen. De werknemer was na een arbeidsgeschil ontslagen. Het is de eerste keer, zover bekend, dat een Nederlandse reisleider met succes een beroep op de flexwet heeft gedaan. De flexwet houdt globaal in dat een werknemer in vaste dienst is getreden als overeenkomsten voor bepaalde tijd elkaar met tussenpozen van niet meer dan drie maanden hebben opgevolgd en een periode van 36 maanden niet hebben overschreden. De reisleider kon bewijzen dat dit bij hem het geval was. Even opmerkelijk is dat het bedrijf waarvoor hij werkzaam was, in Zwitserland geregistreerd staat en dat de reisleider een tijdelijk contract had ondertekend, waarin hij bevestigde dat alleen een Zwitserse rechter over arbeidsgeschillen mocht oordelen. Dat tijdelijke contract zou enkele weken na zijn ontslag aflopen.
Zijn advocaat vocht niet alleen het ontslag aan, maar beweerde ook dat zijn client door een aaneenschakeling van tijdelijke contracten in vaste dienst was getreden en dreigde vervolgens in Nederland met een gerechtelijke procedure op grond van het feit dat zijn client alleen voor de zelfstandig opererende Nederlandse poot van de reisorganisatie werkzaam zou zijn, daarvan ook alle opdrachten kreeg, verantwoording aan schuldig was en daarom onder de Nederlandse wetgeving viel.
Dat de raadsman niet over een nacht ijs ging, bewijst het feit dat hij advies vroeg aan het Asserinstituut in Den Haag, waar men terecht kan met vragen over internationaal privaatrecht.
Het gebruik van zogenaamde kettingcontracten bleek ook in Zwitserland, onder voorwaarden, te leiden tot een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd. Op grond hiervan dreigde de advocaat eveneens een procedure in Zwitserland aanhangig te maken.
De tegenpartij heeft de fouten die gemaakt zouden zijn niet bevestigd, maar ook niet bestreden en na onderhandelingen kwamen partijen uit op doorbetaling van loon over een periode van een half jaar.
Dit voorval geeft tevens aan dat een reisleider na ontslag altijd contact moet zoeken met een advocaat om te bekijken of een geldelijke vergoeding mogelijk is. 15-08-2004, info van NL-Harmattan.

PvdA komt op voor reisleiders
Het PvdA-kamerlid Jet Bussemaker wil dat minister De Geus van Sociale Zaken en Werkgelegenheid afspraken met de reisbranche gaat maken over reisleiders. Dit naar aanleiding van een ongeval in Zuid-Spanje waarbij drie Nederlandse vrouwen tijdens een bergwandeling omkwamen. De PvdA vindt dat minister De Geus er bij reisorganisaties op moet aandringen dat reisleiders goed opgeleid, goed verzekerd en tegen voldoende betaling in het buitenland aan de slag gaan. De situatie is volgens Bussemaker weinig verbeterd: “De minister vindt het vooral een taak van de betrokken partijen in de reisbranche zelf. Daarbij gaat de minister wel heel gemakkelijk voorbij aan de gevaarlijke situaties die nu voor zowel reisleiders als reizigers kunnen ontstaan. Een avontuurlijke vakantie is mooi, maar de veiligheid moet wel zijn gegarandeerd.” De PvdA stelt voor dat De Geus met de betrokken partijen om de tafel gaat zitten om tot afspraken te komen. Reisnieuws, 18 november 2004.

EU-Commissie over Italië en Reisleiders
Halt aan discriminatie

De EU-commissie heeft Italië dringend verzocht om de reisleiders uit andere lidstaten niet meer tegen te werken. Indien Italië hier geen gevolg aan geeft, kan het tot een aanklacht komen voor het Europese gerechtshof (EuGH).
In 1991 oordeelde het EuGH dat geen diploma kan vereist worden van reisleiders uit andere lidstaten. Uitzonderingen zijn musea of historische monumenten die enkel met een gespecialiseerde reisleider kunnen bezocht worden.
Italië publiceerde daarna een lijst met in totaal 2500 bezienswaardigheden, waaronder de ganse stad Venetië, die onder deze uitzonderingen vallen. Buitenlandse reisleiders worden vaak door de politie verhinderd hun groepen in deze steden rond te leiden.
Volgens de EU-commissie gaat de omvang van deze lijst het kader te buiten die door het gerecht werd gecreëerd. Daarmee werd het vonnis van z'n kern en waarde beroofd.
Reeds jaren is de RDA (Reisering Deutscher Autobusunternehmungen) samen met de BTW (Bundesverbands der deutschen Tourismus Wirtschaft) tegen de huidige practijken in Italië tussengekomen. De reisleiderprojectgroep van het BTW heeft regelmatig de media, de publieke opinie en de EU op deze zaken gewezen en ook telkens weer de afleidingsmanoeuvres van de Italiaanse regering tegengewerkt, aldus RDA-bedrijfsleider Dieter Gauf. RDA, 03.11.2004 (in vertaling van voorzitter Denolf).